Zdarza się, że przyczyną wad występujących w budynku są błędy projektowe.
Możliwe jest wówczas dochodzenie odszkodowania od architekta.
I. Wprowadzenie do zagadnienia
Na wstępie należy wyjaśnić, że projektant jest zobowiązany na gruncie przepisów ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2023 r. poz. 682) – dalej „pr. bud.” – do wypełnienia szeregu, wprost w ustawie określonych obowiązków.
Zgodnie z art. 20 ust. 1 pr. bud. – do podstawowych obowiązków projektanta zaliczamy m.in.: obowiązek opracowania projektu budowlanego w sposób zgodny z wymaganiami pr. bud., ustaleniami określonymi w decyzjach administracyjnych dotyczących zamierzenia budowlanego, obowiązującymi przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej (tak art. 20 ust. 1 pkt 1 pr. bud.). Dodatkowo należy wskazać, że projektant zobowiązany jest do uzyskania wymaganych opinii, uzgodnień i sprawdzeń rozwiązań projektowych w zakresie wynikającym z obowiązujących przepisów prawa (tak art. 20 ust. 1 pkt 2 pr. bud.).
Mając na uwadze powyższy zakres podstawowych obowiązków należy wyjaśnić, że to „na projektancie, jako autorze projektu budowalnego i osobie legitymującej się odpowiednimi uprawnieniami budowlanymi, ciążą wszelkie obowiązki związane z jego opracowaniem, a także odpowiedzialność za ewentualne błędy, jakie zostaną ujawnione w toku realizowanej na jego podstawie budowy.” – tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 8 czerwca 2016 r., sygn. akt: I ACa 90/16. Wyrok ten w precyzyjny i niezwykle czytelny sposób wyjaśnia zakres odpowiedzialności projektanta za błędy projektowe
Uwaga na ważne stanowisko Sądu Najwyższego odnośnie odpowiedzialności projektanta i wykonawcy. Poruszając kwestię odpowiedzialności projektanta nie sposób jest odnieść się również do osoby samego wykonawcy. Często w praktyce projektanci, w stosunku do których skierowane zostały roszczenia związane z wadami budynku, próbują przerzucić ciężar odpowiedzialności właśnie na wykonawcę tych robót (niestety dla projektantów wady te często są możliwe do zidentyfikowania dopiero po dokonaniu specjalistycznych obliczeń etc. – przy pomocy biegłych specjalistów z danego obszaru). Kwestia ta jest praktycznie zawsze sporna, dlatego też warto jest pamiętać istotne stanowisko, które zostało wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 marca 2000 r., sygn. akt: III CKN 629/98 – „Wykonawca nie ma obowiązku szczegółowego sprawdzenia dostarczonego projektu w celu wykrycia jego wad (art. 651 k.c.).”. Co ważne w analizowanej sprawie – Sąd Najwyższy trafnie zauważył, że „wady dostarczonego projektu zostały stwierdzone dopiero po dokonaniu przez biegłego specjalistycznych obliczeń. Nie sposób zatem przyjąć, że wykonawca robót, miał obowiązek dokonania takich obliczeń i wykrycia wady dostarczonego projektu. Trzeba bowiem mieć także na względzie tę okoliczność, że dostarczony pozwanemu projekt został wykonany przez specjalistyczne przedsiębiorstwo Biuro Usług Projektowych i Specjalistycznych Przemysłu Spożywczego, a więc profesjonalistę.”.
II. Wady w budynku – odpowiedzialność architekta (projektanta). Wskazówki praktyczne do umów.
Podstawowym przepisem, który reguluje odpowiedzialność projektanta za wady budynku, który został wzniesiony na podstawie opracowanej przez niego dokumentacji projektowej jest art. 20 ust. 1 pr. bud.
Jak zostało wskazany powyżej – to właśnie na architekcie ciąży obowiązek należytego wykonania dokumentacji projektowej w ujęciu całościowym (kompleksowym). Z praktycznego punktu widzenia warto jest pamiętać o pewnych kwestiach, które powinny zostać uregulowane z projektantem na etapie negocjowania warunków umowy o prace projektowe.
Warto jest zadbać o takie kwestie jak m.in.:
a) dedykowana dla konkretnej inwestycji polisa ubezpieczeniowa architekta z zakresem, który obejmuje wszystkie zakontraktowane prace projektowe oraz w odpowiedniej sumie ubezpieczeniowej (warto jest zadbać o to, aby architekt był zobowiązany do jej przedłużania i przedkładania do inwestora) – pamiętać przy tym należy, że każdy architekt musi obowiązkowo posiadać ubezpieczenie OC, jednak przy większych inwestycjach suma gwarancyjna ubezpieczenia obowiązkowego może okazać się niewystarczająca (wynosi ona 50.000 euro);
b) zlecenie konkretnych prac, które są niezbędne do należytego wykonania dokumentacji projektowej (w szczególności dotyczy to badań geotechnicznych – aspekt ten z uwagi na ważkość materii zostanie przez nas omówiony w odrębnych publikacjach);
c) właściwe uregulowanie kwestii przekazania praw autorskich do dokumentacji oraz praw zależnych do niej w taki sposób, aby w przypadku przekazania realizacji dalszych prac projektowych innemu projektantowi, było to możliwe i legalne do wykonania;
d) etapowanie wypłaty wynagrodzenia dla projektanta na podstawie faktycznie wykonanych prac projektowych oraz stosowanie realnych i rynkowych kar umownych za przekroczenia terminów realizacyjnych oraz usunięcia wad/usterek.
Naturalnie powyższe nie stanowi katalogu zamkniętego – są to wyłącznie najistotniejsze z punktu widzenia naszej praktyki elementy, które mogą okazać się kluczowe w odniesieniu do konkretnej umowy.
Odpowiedzialność architekta
III. Jaki jest zakres odpowiedzialności architekta (projektanta) na podstawie różnych reżimów prawnych?
Zakres odpowiedzialności architekta jest niezwykle szeroki. Obejmuje takie obszary jak:
a) odpowiedzialność kontraktowa – wobec osoby, z którą architekt zawarł umowę o wykonanie projektu;
b) odpowiedzialność deliktowa – wobec każdej osoby, która poniosła szkodę (np. kolejny właściciel budynku lub lokalu);
c) odpowiedzialność zawodowa;
d) odpowiedzialność karna.
Warto jest przywołać również stanowisko Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2018 r., sygn. akt: I ACa 2148/16, w którym skład orzekający trafnie zaznaczył, że „roszczenia odszkodowawcze w reżimie odpowiedzialności kontraktowej mogą być dochodzone niezależnie od dochodzenia roszczeń na podstawie przepisów o rękojmi.”. Często zdarza się, że charakter wad budynku uniemożliwia ich wykrycie w chwili odbioru budynku, ponieważ wymaga to specjalistycznej wiedzy z zakresu budownictwa i przeprowadzenia pomiarów geodezyjnych. Nie oznacza to jednak braku odpowiedzialności projektanta za takie wady. W zależności od rodzaju i skali wad, uruchomiona może być odpowiedzialność oparta na poszczególnych obszarach (np. odpowiedzialność karna, zawodowa oraz deliktowa).
IV. Dochodzenie roszczeń od architekta (projektanta) za wady budynku – porozumienie (ugoda) albo droga sądowa
Celem zainicjowania procesu dochodzenia roszczeń od architekta za wady budynku istotnym jest pisemne wystąpienie do architekta ze stosowną informacją w tym zakresie. Zdecydowanie sugerowanym jest posiłkowanie się w takich sytuacjach pomocą profesjonalnego pełnomocnika, gdyż zdarzają się sytuacje, w których można skutecznie dochodzić swoich roszczeń w stosunku do architekta bez udziału sądu. Niestety w sytuacji, gdy projektant uchyla się od swojej odpowiedzialności pozostaje tylko droga sądowa i należyte przygotowanie materiału dowodowego, który powinien bezspornie wykazywać winę projektanta w odniesieniu do wad konkretnego budynku.
Niewątpliwym ułatwieniem w tego typu sprawach jest możliwość skorzystania z polisy ubezpieczeniowej projektanta – można wówczas skierować roszczenia do architekta i ubezpieczyciela razem lub wyłącznie do ubezpieczyciela. Również w takich sytuacjach warto jest korzystać z pomocy doświadczonego w zakresie prawa budowlanego adwokata lub radcy prawnego, celem poprawnego opracowania wymaganych dokumentów, porozumień etc., aby cały proces likwidacji szkody został przeprowadzony możliwie najsprawniej i skutecznie.
V. Podsumowanie
Odpowiedzialność architekta jest niezwykle szeroko uregulowana w obowiązujących przepisach prawa. W zależności od konkretnej sytuacji, roszczenia mogą przysługiwać zarówno bezpośredniemu zleceniodawcy projektu, jak innym osobom (np. nabywcom wadliwego budynku). Jednocześnie każdy architekt musi posiadać polisę ubezpieczenia OC, co ułatwia uzyskanie należnego odszkodowania.
Dodatkowo bogate orzecznictwo wskazuje na ważne kierunki interpretacyjne w tym przedmiocie. Warto jest pamiętać o przysługujących inwestorowi prawach, ważnych stanowiskach sędziowskich w przypadku sporów na linii inwestor – projektant oraz poszkodowany – projektant i każdorazowo rozważyć czy warto jest skorzystać z pomocy doświadczonego pełnomocnika, gdyż często okazuje się, że takie wsparcie jest niezbędne do skutecznego dochodzenia wszelkiego rodzaju roszczeń związanych z błędami projektowymi.
