W przypadku inwestycji budowlanych, zwłaszcza tych większych, często zdarza się, że roboty budowlane wykonywane są nie tylko przez wykonawców (a więc podmioty, które zawarły umowy bezpośrednio z inwestorem), ale także przez podwykonawców działających na podstawie umów z wykonawcą lub innym podwykonawcą. W celu zapewnienia podwykonawcom ochrony przed brakiem zapłaty wynagrodzenia przez wykonawcę do Kodeku cywilnego wprowadzono art. 6471, zgodnie z którym – po spełnieniu warunków tam opisanych – inwestor ponosi razem z wykonawcą solidarną odpowiedzialność za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcom. Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a postanowienia umowy sprzeczne z jego treścią są nieważne.
Przepis ten został w istotny sposób znowelizowany, a zmiany te weszły w życie 1 czerwca 2017 r. – z tego względu poniższa analiza dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy zarówno umowa inwestora z wykonawcą, jak i wykonawcy z podwykonawcą zostały zawarte po tej dacie.
Kodeks cywilny przewiduje dwa sposoby powstania solidarnej odpowiedzialności inwestora – poprzez umowę zawartą pomiędzy inwestorem i wykonawcą oraz poprzez dokonanie zgłoszenia przez wykonawcę lub podwykonawcę.
Umowa o powierzeniu prac podwykonawcom
Umowa inwestora z wykonawcą w przedmiocie powierzenia prac podwykonawcom powinna jednoznacznie określać szczegółowy przedmiot robót wykonywanych przez określonego wykonawcę. Umowa taka może być zawarta w dowolnym czasie – przed umową o roboty budowlane, jednocześnie z nią lub później, także po rozpoczęciu wykonywania prac przez podwykonawcę lub nawet po ich zakończeniu. Kontrakt taki może mieć formę odrębnej umowy lub stanowić część umowy o roboty budowlane. Pamiętać jednak należy, że dla umowy o powierzenie prac podwykonawcom pod rygorem nieważności wymagana jest forma pisemna, podczas gdy dla umowy o roboty budowlane forma pisemna, dokumentowa lub elektroniczna jest zastrzeżona tylko dla celów dowodowych.
Zawarcie przez wykonawcę z inwestorem umowy o powierzeniu prac oznaczonemu podwykonawcy nie oznacza, że istnieje zakaz powierzenia tych prac innemu podwykonawcy. W przypadku jednak, gdyby wykonawca zawarł umowę z innym podwykonawcą niż wskazanym w umowie z inwestorem, solidarna odpowiedzialność inwestora nie powstaje i konieczne jest zawarcie nowej umowy z inwestorem (lub aneksu do umowy dotychczasowej) lub dokonanie zgłoszenia podwykonawcy.
Podkreślić należy, że podwykonawca nie jest stroną umowy o powierzeniu prac i może nawet nie być poinformowany o jej zawarciu, nie ma także możliwości podjęcia jakichkolwiek działań zmierzających do powstania solidarnej odpowiedzialności inwestora.
Zgłoszenie powierzenia prac podwykonawcom
W celu zabezpieczenia swoich interesów podwykonawca powinien więc przed rozpoczęciem robót dokonać zgłoszenia inwestorowi szczegółowego zakresu prac. Zgłoszenie takie musi być dokonane w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Także wykonawca może w tym trybie zgłosić inwestorowi powierzenie robót oznaczonemu podwykonawcy, również wskazując szczegółowy zakres prac. Podkreślić należy, że skuteczne jest tylko zgłoszenie dokonane przed rozpoczęciem robót przez podwykonawcę.
W przypadku dokonania takiego zgłoszenia, odpowiedzialność solidarna inwestora powstaje, jeżeli nie zgłosi on sprzeciwu w terminie 30 dni od dnia doręczenia zgłoszenia. Dla sprzeciwu również zastrzeżono formę pisemną pod rygorem nieważności. Sprzeciw taki należy doręczyć wykonawcy i podwykonawcy przed upływem 30 dni. Mają tutaj zastosowanie zasady ogólne, które przewidują, że oświadczenie woli jest złożone z chwilą, gdy doszło do osoby, której jest składane w taki sposób, że osoba ta mogła zapoznać się z jego treścią, a więc istotna będzie data faktycznego doręczenia oświadczenia, nie np. nadania go przesyłką kurierską lub listem poleconym.
Ze względu na fakt, że zgłoszenia może dokonać zarówno wykonawca, jak i podwykonawca, może się zdarzyć, że te same roboty zostaną inwestorowi zgłoszone dwukrotnie. W takiej sytuacji konieczne jest złożenie dwóch sprzeciwów – dla każdego zgłoszenia w terminie 30 dni od jego odebrania. Złożenie tylko jednego sprzeciwu (pomimo doręczenia go obydwu zgłaszającym) spowoduje, że na podstawie drugiego sprzeciwu powstanie odpowiedzialność solidarna inwestora.
Dopuszczalne jest złożenie częściowego sprzeciwu – tj. co do części robót lub ponad określoną kwotę wynagrodzenia. W przypadku zgłoszenia przez wykonawcę w jednym piśmie kilku podwykonawców, inwestor może wyrazić sprzeciw tylko co do niektórych z nich.
Rozpoczęcie robót objętych zgłoszeniem przed doręczeniem zgłoszenia inwestorowi powoduje, że zgłoszenie jest bezskuteczne. Rozpoczęcie tych robót po doręczeniu zgłoszenia, ale przed upływem terminu na złożenie sprzeciwu nie wpływa na skuteczność zgłoszenia, ale odbywa się na ryzyko podwykonawcy, który musi liczyć się z tym, że inwestor złoży sprzeciw i solidarna odpowiedzialność nie powstanie.
Podkreślić należy, że powstanie solidarnej odpowiedzialności inwestora leży w interesie podwykonawcy, a więc w razie wątpliwości co do istnienia tej odpowiedzialności, to podwykonawca powinien podjąć aktywne działania zmierzające do jej powstania, tj. dokonać zgłoszenia. Podwykonawca jest podmiotem profesjonalnym, a więc należy oczekiwać od niego znajomości podstawowych przepisów dotyczących umów o roboty budowlane i nie może on uzasadniać zaniechania podjęcia odpowiednich działań oczekiwaniem na podjęcie ich przez wykonawcę.
Granice odpowiedzialności inwestora
Po nowelizacji przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących umowy o roboty budowlane, dla powstania solidarnej odpowiedzialności inwestora nie jest już konieczne, aby znał on dokładną treść umowy wykonawcy z podwykonawcą, ponieważ granice odpowiedzialności inwestora wynikają wprost z art. 6471 § 3 Kodeksu cywilnego – inwestor ponosi odpowiedzialność za zapłatę podwykonawcy wynagrodzenia w wysokości ustalonej w umowie między podwykonawcą a wykonawcą, chyba że ta wysokość przekracza wysokość wynagrodzenia należnego wykonawcy za roboty budowlane objęte umową lub zgłoszeniem.
Termin zapłaty wynagrodzenia podwykonawcy przez inwestora biegnie od skutecznego wezwania go przez podwykonawcę do zapłaty tego wynagrodzenia i dopiero od tej chwili podwykonawca może żądać odsetek za opóźnienie. Odpowiedzialność inwestora nie obejmuje odsetek za opóźnienie należnych podwykonawcy od wykonawcy wskutek niedotrzymania ustalonych w umowie terminów płatności. Obowiązek zapłaty nie obejmuje również należności innych niż wynagrodzenie (np. kar umownych).
Inwestor nie może natomiast zwolnić się z odpowiedzialności poprzez wskazanie, że za wykonane roboty zapłacił już wykonawcy. W takiej sytuacji jest on zobowiązany do zapłaty wynagrodzenia podwykonawcy, ale przysługuje mu roszczenie regresowe (zwrotne) wobec wykonawcy.
Podsumowanie
Nowelizacja przepisów dotyczących solidarnej odpowiedzialności inwestora wobec podwykonawcy weszła w życie nieco ponad cztery lata temu. W nauce prawa wskazuje się natomiast, że nie wszystkie problemy istniejące na gruncie poprzednich przepisów zostały jednoznacznie rozwiązane w nowelizacji, a więc można spodziewać się, że to orzecznictwo w największej mierze ukształtuje sposób wykładni nowych przepisów. Z tego względu każdy przypadek dotyczący odpowiedzialności solidarnej inwestora wobec podwykonawcy należy rozpatrywać indywidualnie.
